Fróðleiksmoli um íslensku og norsku hómilíubækurnar

Auk handritabrota með hómilíum frá elstu tíð hafa prédikanir og messuskýringar varðveist í tveimur fornum hómilíubókum. Önnur er norsk frá um 1200-1225 (AM 619 4to) og hin íslensk frá um 1200, nú varðveitt í Stokkhólmi (Perg 15 4to). Þær eru ólíkar að uppbyggingu, sú norska fylgir kirkjuárinu en sú íslenska virðist fremur eins konar handbók prests eða biskups. Málfarið þykir feikigott og til marks um hvernig norrænir lærdómsmenn tókust á við fyrstu aðlögun erlendra orða og hugtaka að tungu sinni.

Íslenska hómilíubókin er með elstu heilu bókum sem varðveist hafa, Fátt er vitað um sögu bókarinnar fram til 1682-83 þegar sendimaður Svía, Jón Eggertsson frá Ökrum í Skagafirði, fékk hana til kaups og flutti með sér til Svíþjóðar.

Fróðleiksmoli um latínuskrif og þýðingar Gunnlaugs munks

Sögur um konunga og biskupa úr Þingeyraklaustri
Um aldamótin 1200 voru vel ritfærir munkar í klaustrinu á Þingeyrum, Karl Jónsson ábóti sem skráði ævisögu Sverris konungs Sigurðarsonar (1151-1202), og munkarnir Oddur Snorrason og Gunnlaugur Leifsson. Báðir settu saman latínusögu um Ólaf Tryggvason Noregskonung (d. 1000) sem kristnaði Noreg og vestnorræna byggðir í Atlantshafi. Þær hafa glatast en saga Odds er til í þýðingum. Snorri Sturluson notaði bæði verkin við gerð Heimskringlu og eru hlutar hennar einir til vitnis um latínusögu Gunnlaugs.

Gunnlaugi munki (d. 1218/9) eru ætluð mun fleiri verk, skrifuð eða þýdd úr latínu. Hann skráði latínusögu Jóns helga Ögmundssonar Hólabiskups, sem er varðveitt í íslenskri þýðingu, og snéri einhverjum jarteinafrásögnum af Þorláki helga Skálholtsbiskupi yfir á latínu. Gunnlaugur skrifaði einnig um Ambrósíus kirkjuföður og vera má að Ambrósíus saga sé íslensk þýðing hans á lífssögunni Vita sancti Ambrosii. Ennfremur er Merlínusspá, 171 erindi undir fornyrðislagi, samin af Gunnlaugi og þýðing á Prophetiae Merlini eftir Geoffrey frá Monmouth. Kvæðið sýnir vald Gunnlaugs á fornri kveðskaparlist og er varðveitt í Hauksbók frá um 1302-10.